مفتاح الظفر/شماره ۸/فلسفه طبیعی

(نمره هشتم)

بسرپرستی مدیر محترم حبل‌المتین، آقای مویدالاسلام

(مدیر اداره میرزا سید حسن کاشانی)

محل‌ اداره کلکته فوجداری بالاخانه شیشه کلی ۲۵

یکم‌ و هشتم و پانزدهم و بیست و دوم هر ماه طبع و تزیع می‌شود.

بیست‌ و دوم نوامبر ماه انگلیسی سنه ۱۸۹۸ م

مطابق‌ هفتم شهر رجب المرجب سنه ۱۳۱۶ هـ

سال دوم

بنام خسرو گیتی (مظفرالدین) شاه

۱۳۱۵

مفتاح الظفر

۱۸۹۸

سنه هزار و هشتصد و نود و هفت م

(صفحه صد و سیزدهم)

اداره خریدار کم از ششماهرا قبول نخواهد کرد

(شرح بدل ابونه سالیانه)

هندوستان و برمه و خلیج فارس - ده (۱۰) روپیه

ممالک محروسه ایران و افغانستان - سی و پنج (۳۵) قران

چین و ژاپون و روسیه و اروپا - بیست و پنج (۲۵) فرانک

ممالک عثمانی از عراق و مصر و غیره - ۵ مجیدی

---

این روزنامه ملی کلیه، بحثش فقط علمیست، نسخه هر یک مقاله سیاسی و بعضی اخبارات مفیده از صنایع بدیعه و غیره مذاکره خواهد شد، مقالات علمیه و مضامین حکمیه بنام نویسنده طبع و نشر خواهد گردید

---

(فلسفه طبیعی)

(۲۲) طبایع متمیزه قوا - در هر قوتی سه چیز را باید مشخص کرد اول مقام یا نقطه استعمال قوت - دوم سمت عمل قوت سوم شدت قوة - مقام استعمال قوه آن نقطه است که بر آن نقطه قوه عمل میکند - مثلا در شکل (۷) ریسمانی بکشتی بر نقطه آ بسته شده است - پس این نقطه را مقام یا نقطه استعمال قوه خواهند گفت. سمت عمل آن قوه خط مستقیمی است که نقطه استعمال در آن سمت عمل میکند. در شکل (۷) ریسمان آب سمت عمل اینقوه را ظاهر میسازد.

(شکل ۷)

شدت قوه آن قدرت یا مقداری است که متناسب معیار معینی قرار داده شده است. از همین شکل (۷) ظاهر است

که اسبی آن شکتی را میکشد که خم بزرگی در آن نهاده شده است و اسب مذکوره قوه معین المقداری برای کشیدن آن کشتی بکار میبرد - اگر وزن بار کشتی دوچندان یا سه چندان آنچه هست میبود، برای کشیدنش نیز دو چندان یا سه چندان آن قوه در بایست بود.
(۲۳) تخمین قوه - دینمو میتر - قوه را که محرکی از راندن یا کشیدن جسمی بوجود می‌آورد آنقوه را بذریعه تعداد ارطان تخمین میتوان کرد که قابل اظهار همانقدر راندن با کشیدن باشد. مثلا میگوئیم که فلان قوه (۴۰) یا (۵۰) رطل است مراد ما از این مقوله این نیست که بجای آن قوه اگر چهل یا پنجاه رطل وزن بکار بریم از آن نیز همان نتیجه بظهر خواهد رسید. وزنی را که از آن شدت قوه ظاهر شود و بذریعه آله مشخص میتوان کرد که او را دینمو میتر یعنی مقیاس الحرکه خوانند. اقسام این آله بسیار است ولی سهل ترین همه آنست

نمره هشتم

مفتاح الظفر

۱۱۴

---

که در شکل هشتم نموده شده است شکل (۸)

و این آله مرکب از فنر زاویه نمائی است از فولاد - بر انتهای ساق ب قوسی ن از آهن نصب است که از سوراخی بر انتهای ساق آ میگذرد و باین ساق آ نیز قوس م نصب است که به همانهج از ساق ب میگذرد - بر منتهای دیگر قوس م قلابی نصب کرده‌اند و بر منتهای دیگر قوس ن حلقه = و بر قوس ن پیمانه ساخته‌اند که از آن پیمانه اوزان مختلفه تا بحد معینی ظاهر میشود - و طریقه ساختن آن پیمانه حسب مندرجه ذیل است-

این آله را بحلقه بالائی بسقف خانه می‌آویزند و اوزان یک و دو و سه و چهار و غیره رطل را بقلاب زیرین آویزان میکنند - ساق ب که با قوس ن محکم گرده شده است، بجای خود خواهد ماند ولی ساق آ بسبب ثقل اوزان مختلفه که بقلاب قوس م آویخته شده‌اند فرود خواهد آمد این بار را کم کم زیاده می‌کنند و بر قوس ن خطی نشان میکنند که از ان خط وزن یک و دو و سه و غیره رطل ظاهر می‌شود - لیکم در این کار احتیاط مزید ضروری است.

شکل (۹)

تا از حد شکست فنر تجاوز کرده نشود،‌هرگاه بخواهیم این آله را برای پیمودن قوتها استعمال کنیم - یعنی تخمین کنیم مثلا قوه

را که برای کشیدن باری ضروریست چنانکه در شکل (۹) نموده شده است - قلاب ملحقه قوس م را بآن بار وصل میکنیم و حلقه ملحقه قوس ن را بدست گرفته میکشیم تا وقتیکه آن بار حرکت کند - اگر حالا بر تقاطع قوس ن و ساق آ نظر کنیم مقدار وزن بر آن ظاهر خواهد شد که چند رطل برای کشیدن آن بار در بایست بود.

چون قوای را یکبار بذریعه اوزان تخمین و اندازه کردیم پس شدت آنها را بذریعه خطوط نیز ظاهر میتوان کرد که در سمت عملشان ممتداند - بیدن غرض برین خط سمت عمل از نقطه عمل طولی را نشان کنند که تعداد ارطال قوه از آحاد طول ظاهر شود - مثلا در شکل (۷) قوه کشیدن بار پانزده رطل است و خط آ ب را از نقطه آ پانزده آحاد طول گرفته‌ایم - پس کار اسب را در کشیدن این بار بخط آ ل ظاهر نموده‌ایم که هم سمت عمل را مینماید و هم شدت قوه را ظاهر میسازد - (باقیدارو)

(جیالوجی - علم الارض)

در چاههای بسیار عمیق نیز دیده شده است که حرارت آب با تحقیقات مسبوق الذکر مطابقت دارد - قریب شهر پاریس چاه عمیقی کندند که عمقش هزار و هشتصد فت است بغرض اینکه آبیکه برآید همیشه بیکدرجه معین مخصوصی گرم باشد و آبیکه بر آمد هشتاد و دو درجه (۸۲) گرم بود و این بقدر (۲۲) بیست و دو درجه از اوسط حرارت سطح زمین تحت پاریس بیشتر است. اینقسم نتایج همیشه در چاههای